Wymagania edukacyjne z wiedzy o społeczeństwie dla klasy 8

Ocenie podlegają:

–       sprawdziany wiadomości ( zapowiadane z co najmniej tygodniowym wyprzedzeniem, poprzedzone lekcją utrwalającą) odbywają się po każdym rozdziale; uczeń, który nie był obecny na sprawdzianie pisze w ciągu najbliższych 2 tygodni od powrotu do szkoły,

–       odpowiedzi ustne (obejmują materiał z 3 ostatnich lekcji),

–       kartkówki – nie muszą być zapowiadane (obejmują materiał z 3 ostatnich lekcji),

–       aktywność na lekcji, zaangażowanie

–       dodatkowe prace np. referaty, projekty plastyczne, informacje prasowe itp.

–       udział w konkursach.

Poprawa oceny następuje po ustaleniu sposobu i terminu w porozumieniu z nauczycielem.

Uczeń może w semestrze 2 razy zgłosić na początku lekcji – nieprzygotowanie (z wyjątkiem sprawdzianów i zapowiedzianych kartkówek).

W przypadku nieobecności uczeń ma obowiązek uzupełnienia braków w zeszycie na najbliższe zajęcia.

Jeśli uczeń zapomniał zeszytu przedmiotowego lub zeszytu ćwiczeń pisze w notatniku lub na kartce.

Ocena semestralna jest wystawiana na podstawie wszystkich ocen cząstkowych, obejmujących pracę ucznia w całym semestrze. Nie jest jednak średnią arytmetyczną tych ocen.  

	Wymagania na poszczególne oceny
	Dopuszczająca Uczeń:	Dostateczna Uczeń:	Dobra Uczeń:	Bardzo dobra Uczeń:	Celująca Uczeń:
I. ŻYCIE SPOŁECZNE
	– wyjaśnia, czym jest społeczeństwo, – podaje przykłady potrzeb człowieka, – przytacza przykłady ról społecznych, – wymienia osoby, podmioty oraz instytucje, które mają wpływ na rozwój młodego człowieka i zaspokajanie jego potrzeb, – podaje przykłady norm społecznych, – przytacza przykłady pozytywnych i negatywnych wzorców zachowań funkcjonujących w swoim środowisku rówieśniczym, – wyjaśnia, czym są zdrowie psychiczne i depresja.	– podaje przykłady potrzeb człowieka z podziałem na kategorie (bezpieczeństwa, przynależności, uznania, samorealizacji i duchowych), – wskazuje różnice między potrzebami naturalnymi a społecznymi, – wymienia podstawowe społeczne oczekiwania wynikające z pełnienia roli dziecka i ucznia, – wylicza przykłady oddziaływania rodziny, szkoły i rówieśników na postawy i zachowania jednostki, – przedstawia czynniki mające wpływ na samoocenę człowieka, – podaje przykłady norm społecznych obowiązujących w wybranych społecznościach, np. w rodzinie, szkole, – wymienia zdrowe nawyki służące utrzymaniu higieny psychicznej, – wymienia czynniki, które mogą wywołać kryzys psychiczny.	– uzasadnia, że człowiek jest istotą społeczną, – wyjaśnia, na czym polega proces socjalizacji, – określa, jaką rolę w procesie socjalizacji odgrywa rodzina, – wymienia kategorie norm społecznych, – określa, które spośród podanych zachowań są oceniane z zastosowaniem norm prawnych i uzasadnia swój wybór, – wskazuje zależności pomiędzy zdrowiem psychicznym a funkcjonowaniem jednostki w społeczeństwie.	– wskazuje zależności pomiędzy procesem zaspokajania potrzeb a rozwojem człowieka, – tłumaczy, czym jest osobowość, i jakie ma związki z socjalizacją, – porównuje społeczne oczekiwania dotyczące pełnienia roli dziecka i rodzica oraz ucznia i nauczyciela, – podaje przykłady konfliktu ról społecznych, – wskazuje przyczyny i skutki nieprzestrzegania przez jednostkę norm społecznych, – aktywnie uczestniczy w dyskusji na temat teorii Abrahama Maslowa, – aktywnie uczestniczy w dyskusji na temat kondycji psychicznej młodych ludzi w Polsce.	– omawia zależności między zaspokojeniem potrzeb i wywiązywaniem się z ról społecznych a samorealizacją i samooceną jednostki, – podaje konsekwencje braku zaspokojenia poszczególnych potrzeb człowieka, – przytacza przykłady konfliktu ról społecznych, wskazuje przyczyny, konsekwencje, sposoby rozwiązania problemu, – przedstawia problem przestrzegania norm społecznych w swoim środowisku (ocena zjawiska, przyczyny i konsekwencje).
	– podaje rodzaje grup społecznych, – wymienia grupy społeczne, do których należy, – przytacza przykłady korzyści wynikających z bycia w grupie, – wymienia typowe konflikty występujące w szkole i grupie rówieśniczej, – określa, jakie zachowania prowadzą do sporów, – wymienia podstawowe sposoby rozwiązywania konfliktów w grupie rówieśniczej i w szkole, – podaje przykłady autorytetów.	– wyjaśnia, czym jest grupa społeczna, i wymienia jej cechy, – wylicza główne zasady współpracy w grupie, – podaje przykłady postaw jednostek wobec konfliktu, – wskazuje dobre i złe strony poszczególnych postaw wobec konfliktu, – proponuje sposoby rozwiązywania konfliktów w grupie rówieśniczej, szkole i społeczeństwie, – porównuje grupę nieformalną, koleżeńską z grupą zadaniową, – wskazuje różnicę między idolem a autorytetem, – uczestniczy w przygotowaniu projektu dotyczącego uczuć, jakie towarzyszą ludziom podczas konfliktu.	– omawia podział grup społecznych, – omawia różne sposoby rozwiązywania konfliktów: rozmowę, negocjacje, mediacje i arbitraż, wskazuje ich dobre i złe strony, – wymienia warunki prowadzenia skutecznych negocjacji.	– wskazuje wady i zalety różnych metod podejmowania decyzji w grupie, – określa, które metody są najwłaściwsze dla zespołowego wykonania określonych zadań, – podaje przykłady sytuacji konfliktowych z codziennego życia, proponuje metody rozwiązania sporu w każdej z nich i uzasadnia swój wybór, – przytacza przykłady autorytetów, określa, co odróżnia te osoby od idoli, i uzasadnia swoje zdanie, – redaguje w punktach przebieg negocjacji w przypadku zaczerpniętym ze swojego codziennego życia.	– charakteryzuje strategie przyjmowane w czasie konfliktu, – porównuje konsekwencje przyjęcia określonych postaw wobec sytuacji konfliktowej dla jednostki i społeczeństwa, – przygotowuje poradnik unikania konfliktów i ich skutecznego rozwiązywania, – przyjmuje rolę lidera w prowadzeniu projektu dotyczącego uczuć, jakie towarzyszą ludziom podczas konfliktu.
	– tłumaczy, czym są dyskusja i debata, – podaje przykłady sytuacji, w których młody człowiek powinien zachować się asertywnie, – gromadzi argumenty o szkodliwości używek.	– przytacza przykłady zachowań asertywnych, – określa różnice między asertywnością a agresją.	– podaje reguły obowiązujące uczestników dyskusji i debaty, – przedstawia warunki asertywności, – buduje asertywną wypowiedź na temat szkodliwości używek.	– tłumaczy, czym jest asertywność i jakie ma znaczenie dla funkcjonowania jednostki w społeczeństwie.	– dokonuje samooceny pod kątem asertywności.
	– tłumaczy, czym jest rodzina, – wylicza podstawowe wartości kształtujące życie rodzinne, – opowiada o roli rodziców, dzieci i osób starszych w rodzinie, – przedstawia wartości ważne dla jego rodziny.	– wymienia cechy rodziny jako grupy społecznej, – podaje funkcje rodziny i przykłady ich realizacji, – wskazuje czynniki sprzyjające zacieśnianiu więzi rodzinnych, – wylicza główne prawa i obowiązki dzieci w rodzinie, – podaje podstawowe problemy zagrażające prawidłowemu funkcjonowaniu współczesnych rodzin, – uczestniczy w przygotowaniu projektu dotyczącego tego, jak w przeszłości obchodzono święta narodowe i religijne.	– przedstawia argumenty na poparcie twierdzenia, że rodzina jest podstawową grupą społeczną, – omawia najważniejsze funkcje rodziny, – wylicza typy rodziny, – tłumaczy, czym jest władza rodzicielska, – omawia prawa i obowiązki dzieci w rodzinie, – podaje nazwy instytucji wspierających rodziny.	– porównuje cechy różnych typów rodzin, – wskazuje przykłady realizacji poszczególnych funkcji rodziny, – rozpoznaje przypadki nieprawidłowego realizowania przez rodzinę swoich funkcji, – wyjaśnia znaczenie szczęścia rodzinnego i jego wpływ na człowieka, – wskazuje zależności między systemem wartości a zasadami funkcjonowania rodziny.	– omawia funkcjonowanie współczesnej rodziny, – przeprowadza ankietę dotyczącą wartości ważnych w jego rodzinie i prezentuje jej wyniki, – wyjaśnia, jak na poszczególnych etapach życia jednostki, zmienia się rola rodziny w procesie socjalizacji, – charakteryzuje przyczyny problemów współczesnych rodzin i omawia ich skutki dla ich członków oraz dla społeczeństwa, – przyjmuje rolę lidera w prowadzeniu projektu dotyczącego tego, jak w przeszłości obchodzono święta narodowe i religijne.
	– wylicza podstawowe funkcje szkoły, – podaje podstawowe prawa i obowiązki ucznia, – określa, kto tworzy samorząd uczniowski, – znajduje potrzebne informacje w statucie swojej szkoły, – rozpoznaje przypadki naruszania praw ucznia, – wskazuje osoby, u których może szukać pomocy w przypadku naruszania praw ucznia.	– wymienia działania, za pomocą których szkoła realizuje poszczególne funkcje, – przytacza przykłady działań samorządu uczniowskiego, – podaje formy organizacji życia społeczności szkolnej, – wyjaśnia, jak należy reagować w sytuacji naruszenia praw ucznia lub pracownika szkoły.	– omawia prawa i obowiązki ucznia, – charakteryzuje poszczególne instytucje życia szkolnego (organizacja, zadania, formy działania), – na podstawie Konstytucji RP i statutu swojej szkoły wyjaśnia, jak należy reagować w przypadkach naruszania praw uczniów lub pracowników szkoły.	– wyjaśnia sposób funkcjonowania samorządu uczniowskiego.	– wypowiada się na temat najczęściej i najrzadziej wykorzystywanych praw ucznia zapisanych w statucie jego szkoły.
	– wyjaśnia, czym jest gospodarstwo domowe, – tłumaczy pojęcie budżetu, – odróżnia dochody rodziny od wydatków, – wymienia podstawowe zasady konstruowania budżetu domowego, – wyjaśnia, kim jest konsument, – wylicza podstawowe prawa przysługujące konsumentowi, – wypełnia typowy formularz reklamacyjny, – oblicza podstawowe dochody i wydatki gospodarstwa domowego.	– opisuje strukturę typowego budżetu domowego, – podaje przykłady łamania praw konsumenta, – ocenia, czy przykładowy budżet domowy został prawidłowo skonstruowany.	– tłumaczy podstawowe zasady ekonomii kierujące budżetem gospodarstwa domowego, – proponuje, jak uzyskać nadwyżkę budżetową oraz jak uniknąć „dziury” w budżecie, – wylicza przyczyny powstawania deficytu w budżecie domowym, – przedstawia zasady świadomych, bezpiecznych zakupów, – wskazuje, w jakich przypadkach konsument ma prawo do zwrotu towaru, – wymienia instytucje chroniące prawa konsumenta.	– omawia poszczególne typy dochodów i wydatków składających się na strukturę budżetu domowego, – pisze reklamację.	– wyjaśnia, jak bycie świadomym konsumentem wpływa na funkcjonowanie gospodarstwa domowego.
II. Prawo i prawa człowieka
	– tłumaczy, czym są prawa człowieka, – wyjaśnia, czym jest Powszechna deklaracja praw człowieka, – przedstawia podstawowe prawa zawarte w Konwencji o prawach dziecka, – podaje przykłady łamania praw dziecka.	– określa funkcje praw człowieka, – wymienia cechy praw człowieka, – wyjaśnia, na czym polega szczególne znaczenie Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, – tłumaczy sformułowania preambuły Powszechnej deklaracji praw człowieka, – uczestniczy w dyskusji na temat możliwości ograniczania praw człowieka w różnych sytuacjach.	– podaje okoliczności uchwalenia i postanowienia Powszechnej deklaracji praw człowieka, – wyjaśnia znaczenie poszczególnych cech praw człowieka, – omawia genezę i treść Konwencji o prawach dziecka, – aktywnie uczestniczy w dyskusji na temat możliwości ograniczania praw człowieka w różnych sytuacjach.	– proponuje hierarchię funkcji praw człowieka i uzasadnia swoje zdanie, – uzasadnia potrzebę istnienia międzynarodowego systemu ochrony praw człowieka, – przedstawia historię praw człowieka, – na podstawie preambuły Powszechnej deklaracji praw człowieka wykazuje konieczność ochrony praw człowieka, – aktywnie uczestniczy w dyskusji na temat możliwości ograniczania praw człowieka w różnych sytuacjach i przytacza trafne argumenty.	– na wybranych przykładach wykazuje, że godność człowieka jest podstawą różnych systemów moralnych.
	– podaje przykładowe prawa i wolności, – wylicza kategorie praw człowieka.	– podaje przykłady wolności i praw człowieka i obywatela zagwarantowanych w Konstytucji RP, – wskazuje przykłady praw pierwszej, drugiej i trzeciej generacji, – odszukuje w Konstytucji RP fragmenty dotyczące wolności i praw politycznych, – bierze udział w dyskusji na temat prawa do wypoczynku.	– wyjaśnia różnicę między prawami a wolnościami, – wskazuje ograniczenia praw i wolności, – omawia poszczególne kategorie praw człowieka, – aktywnie uczestniczy w dyskusji na temat prawa do wypoczynku.	– charakteryzuje kategorie wolności oraz praw człowieka i obywatela zagwarantowane w Konstytucji RP, – określa źródła generacji praw człowieka, – tłumaczy, na czym polega różnica między prawami pierwszej, drugiej i trzeciej generacji, – wyjaśnia, w jaki sposób każdy człowiek może wpływać na życie publiczne dzięki wolnościom i prawom politycznym zagwarantowanym w Konstytucji RP.	– uzasadnia, że wolności i prawa polityczne są konieczne dla funkcjonowania demokracji, – prezentuje życiorys i działalność Malali Yousafzai.
	– podaje przykłady łamania praw człowieka, – wylicza przykłady spraw, z którymi można zwrócić się do Rzecznika Praw Obywatelskich, – przytacza przykłady spraw, które należy zgłosić do Rzecznika Praw Dziecka.	– wymienia nazwy przykładowych organizacji pozarządowych zajmujących się ochroną praw człowieka, – wyszukuje wiadomości o interwencjach Rzecznika Praw Obywatelskich, – analizuje informacje umieszczone na stronie internetowej Rzecznika Praw Dziecka, – uczestniczy w przygotowaniu projektu dotyczącego ochrony praw człowieka.	– wyjaśnia przyczyny łamania praw człowieka, – wskazuje zagrożenia wynikające z łamania praw człowieka, – przedstawia sposób wyboru, metody działania oraz uprawnienia Rzecznika Praw Obywatelskich, – wyjaśnia, jaką rolę w systemie ochrony praw człowieka odgrywa Rzecznik Praw Obywatelskich, – prezentuje sposób powoływania, metody działania oraz kompetencje Rzecznika Praw Dziecka.	– omawia kategorie spraw kierowanych do Rzecznika Praw Dziecka, – charakteryzuje działalność wybranych organizacji pozarządowych działających na rzecz ochrony praw człowieka, – wyjaśnia, jaką rolę w państwie demokratycznym odgrywa system ochrony praw człowieka.	– przygotowuje prezentację na temat działalności wybranej organizacji pozarządowej zajmującej się ochroną praw człowieka, – przyjmuje rolę lidera w prowadzeniu projektu dotyczącego ochrony praw człowieka.
	– wyjaśnia, czym jest przemoc i kogo dotyczy, – podaje przykłady przemocy, – wskazuje przykładowe osoby i instytucje, do których można się zwrócić w sytuacji doświadczania przemocy, – wymienia główne zalety i wady korzystania z internetu.	– tłumaczy, czym są społeczności internetowe, – opowiada o zagrożeniach obecnych w środowisku sieciowym (cyberprzemoc), – wymienia rodzaje cyberprzemocy, – wylicza skutki przemocy, – podaje zasady bezpiecznego korzystania z sieci, – analizuje własne zwyczaje związane z wykorzystywaniem internetu, – uczestniczy w przygotowaniu plakatu przestrzegającego przed zagrożeniami w sieci, – wyszukuje informacje o Niebieskich kartach i sporządza notatkę na temat praw ofiar przemocy domowej.	– tłumaczy, czym są przemoc fizyczna, psychiczna, dręczenie, – proponuje, jak na przemoc powinni reagować jej świadkowie, – opowiada o różnych sposobach szukania pomocy w sytuacji doświadczania przemocy, – wskazuje instytucje, do których należy się zwrócić w przypadku wystąpienia przemocy domowej, – podaje przykłady społeczności internetowych, analizuje własną przynależność do nich, – przedstawia korzyści, jakie zyskują użytkownicy internetu, – aktywnie uczestniczy w przygotowaniu plakatu przestrzegającego przed zagrożeniami w sieci.	– omawia konsekwencje przemocy dla osób, które jej doświadczyły, – charakteryzuje rodzaje cyberprzemocy oraz podaje metody przeciwdziałania tym zjawiskom, – charakteryzuje zjawisko  uzależnienia od internetu, – projektuje ciekawą formę plakatu przestrzegającego przed zagrożeniami w sieci, – uzasadnia konieczność reagowania w przypadkach doświadczania przemocy domowej lub bycia jej świadkiem.	– przygotowuje poradnik bezpiecznego korzystania z internetu.
	– tłumaczy, kim są niepełnoletni i nieletni, – przytacza przykłady spraw, którymi zajmuje się policja, – wylicza podstawowe uprawnienia policji, – podaje główne prawa przysługujące obywatelom w kontaktach z policją.	– wymienia główne zasady odpowiedzialności prawnej nieletnich, – wyjaśnia, dlaczego prawo inaczej traktuje niepełnoletnich i dorosłych, – przytacza przykłady spraw, którymi zajmuje się straż miejska (gminna), – podaje podstawowe uprawnienia straży miejskiej (gminnej), – wskazuje uprawnienia przysługujące służbom porządkowym, – uczestniczy w przygotowaniu projektu dotyczącego bezpiecznego korzystania z sieci oraz unikania zagrożeń związanych z przestępczością.	– wskazuje, w jakich przypadkach odpowiedzialność ponosi sprawca, a w jakich jego rodzice lub opiekunowie, – wyjaśnia, na jakich zasadach nieletni odpowiadają za popełnienie wykroczeń i przestępstw, – omawia uprawnienia i zadania policji, – przedstawia prawa przysługujące obywatelom (zwłaszcza niepełnoletnim) w kontaktach z policją, – charakteryzuje kompetencje i działania straży miejskiej (gminnej), – przedstawia zadania Centralnego Biura Śledczego Policji.	– wyjaśnia, jakie są cele postępowania sądowego wobec niepełnoletnich, – określa czynniki brane pod uwagę przez organy państwowe przy rozstrzyganiu spraw dotyczących nieletnich, – wskazuje rodzaje przestępstw, za których popełnienie prawo dopuszcza odpowiedzialność karną nieletnich po ukończeniu 15 roku życia, – uzasadnia konieczność znajomości praw przysługujących obywatelom w kontaktach ze służbami mundurowymi i porządkowymi, – podaje przykłady akcji przeprowadzonych przez Centralne Biuro Śledcze Policji.	– wymienia inne niż policja i straż miejska (gminna) służby porządkowe i określa ich uprawnienia, – przyjmuje rolę lidera w prowadzeniu projektu dotyczącego bezpiecznego korzystania z sieci oraz unikania zagrożeń związanych z przestępczością.
III. Społeczność lokalna i regionalna
	– wyjaśnia, czym jest samorząd, – wymienia rodzaje samorządów działających w Polsce, – wymienia zasady działania samorządu terytorialnego, – podaje przykłady zadań samorządów, – wymienia jednostki podziału terytorialnego w Polsce, – podaje nazwy gminy, powiatu i województwa, w których mieszka, oraz nazwy województw sąsiednich, – odczytuje dane z wykresu.	– opisuje funkcjonowanie samorządu terytorialnego, – wyjaśnia znaczenie zasad, na których opiera się funkcjonowanie samorządu terytorialnego, – wylicza organy samorządu terytorialnego, – wskazuje podobieństwa i różnice między państwem a samorządem terytorialnym, – bierze udział w przygotowaniu prezentacji na temat swojego województwa oraz wydarzeniach i postaciach z jego dziejów (znajduje informacje na odpowiednich stronach internetowych).	– wymienia zadania samorządów terytorialnych, zawodowych, uczniowskich i porównuje te jednostki, – tłumaczy, czym się różni gmina wiejska od gminy miejsko-wiejskiej i miejskiej, – określa, jaki charakter ma gmina, w której mieszka, – aktywnie uczestniczy w przygotowaniu prezentacji na temat swojego województwa oraz wydarzeniach i postaciach z jego dziejów.	– wyjaśnia, jaką rolę w państwie demokratycznym odgrywa samorząd terytorialny, – wykazuje, że zasady, na których opiera się funkcjonowanie samorządu terytorialnego, obowiązują w codziennym życiu swojej gminy / swojego miasta, – odczytuje i analizuje dane z wykresu oraz uzasadnia wyciągnięte przez siebie wnioski.	– podaje, w jakich przypadkach zostaje wprowadzony zarząd komisaryczny, – ocenia, czy system władz samorządowych sprzyja zaangażowaniu mieszkańców w życie społeczności lokalnej, i przytacza argumenty na poparcie swojego stanowiska, – przygotowuje w ciekawej i wyczerpującej formie prezentację na temat swojego województwa oraz wydarzeniach i postaciach z jego dziejów.
	– wymienia organy władzy w gminie, – wskazuje, jakich organów dotyczą wybory samorządowe, – wylicza podstawowe zadania gminy, – wyjaśnia, czym jest budżet obywatelski, – bierze udział w przygotowaniu prezentacji na temat swoje gminy / swojego miasta.	– odróżnia organy uchwałodawcze od organów wykonawczych gminy, – określa sposób wyłaniania władz gminy oraz ich odwołania, – bierze udział w dyskusji o zadaniach gminy, – przytacza przykłady wpływu mieszkańców na życie gminy, – odszukuje na stronach urzędu swojej gminy informacje o działalności młodzieżowej rady gminy, inwestycjach ze środków unijnych, budżecie obywatelskim, – bierze udział w dyskusji o bieżących problemach społeczności lokalnej, – uczestniczy w przygotowaniu projektu dotyczącego strategii rozwiązania określonego problemu społeczności lokalnej.	– omawia zadania poszczególnych organów władzy w gminie, – podaje przykłady zadań własnych i zleconych gminy, – aktywnie uczestniczy w dyskusji o zadaniach gminy, wskazuje, które spośród zadań gminy są najpilniejsze i uzasadnia swoje zdanie, – przedstawia, jak jest uchwalany budżet obywatelski, – wskazuje korzyści wynikające z funkcjonowania budżetu obywatelskiego, – aktywnie uczestniczy w przygotowaniu prezentacji na temat swoje gminy / swojego miasta.	– wyjaśnia zasady referendum lokalnego i wskazuje sprawy, których może ono dotyczyć, – wyjaśnia, jak działają młodzieżowe rady gminy, – aktywnie uczestniczy w dyskusji o bieżących problemach społeczności lokalnej i przytacza trafne argumenty, – uzasadnia konieczność angażowania się mieszkańców w życie gminy i rozwiązywanie jej problemów.	– przygotowuje w ciekawej i wyczerpującej formie prezentację na temat gminy lub miasta, w których mieszka (zasłużone postacie i wydarzenia z dziejów gminy), – redaguje petycję do władz w sprawie budżetu obywatelskiego, – gromadzi wiadomości na temat funkcjonowania budżetów obywatelskich w różnych miastach Polski i wyciąga wnioski z analizy zebranego materiału, – przyjmuje rolę lidera w prowadzeniu projektu dotyczącego strategii rozwiązania określonego problemu społeczności lokalnej, – przygotowuje w ciekawej i wyczerpującej formie prezentację na temat swojej gminy / swojego miasta.
	– wymienia przykładowe zadania powiatu, – wylicza organy powiatu, – podaje organy województwa, – wymienia przykładowe zadania samorządu wojewódzkiego, – wskazuje, gdzie znajdują się siedziby władz powiatu i województwa, w których mieszka.	– wyjaśnia sposób wyboru i odwołania organów powiatu, – tłumaczy, jak są wyłaniane i odwoływane organy wojewódzkie, – uczestniczy w przygotowaniu prezentacji dotyczącej działań podjętych przez władze swojego powiatu i województwa (znajduje informacje na odpowiednich stronach internetowych), – uczestniczy w dyskusji na temat znaczenia współpracy między władzami samorządowymi a państwowymi dla funkcjonowania województwa, – uczestniczy w przygotowaniu prezentacji na temat wybranych tradycji i zwyczajów swojej społeczności regionalnej, – uczestniczy w przygotowaniu projektu dotyczącego koncepcji akcji promującej region za granicą.	– rozróżnia zadania rady powiatu i zarządu powiatu, – odróżnia organy uchwałodawcze od organów wykonawczych powiatu i województwa, – bierze aktywny udział w przygotowaniu prezentacji na temat wybranych tradycji i zwyczajów swojej społeczności regionalnej, – bierze aktywny udział w dyskusji na temat znaczenia współpracy między władzami samorządowymi a państwowymi dla funkcjonowania województwa i przytacza trafne argumenty.	– porównuje strukturę władz samorządu powiatowego i wojewódzkiego, – określa, które z organów samorządu powiatowego i wojewódzkiego mogą zostać odwołane przez mieszkańców, – wskazuje zadania wykonywane przez samorząd gminny, powiatowy i wojewódzki.	– przygotowuje w ciekawej i wyczerpującej formie prezentację dotyczącą działań podjętych przez władze swojego powiatu i województwa, – przyjmuje rolę lidera w przygotowaniu prezentacji na temat wybranych tradycji i zwyczajów swojej społeczności regionalnej, – przyjmuje rolę lidera w prowadzeniu projektu dotyczącego koncepcji akcji promującej region za granicą.
	– odszukuje stronę internetową własnego urzędu gminy, starostwa powiatowego, urzędu marszałkowskiego, – tłumaczy, czym jest korupcja, – przytacza przykłady aktywności obywatelskiej, – wskazuje problemy społeczne występujące w jego społeczności lokalnej.	– wyjaśnia, czym jest Biuletyn Informacji Publicznej, – podaje prawa obywatela w kontaktach z urzędami, – odnajduje informacje o projektach zrealizowanych w gminie w ramach budżetu obywatelskiego, – przygotowuje notatkę na temat struktury urzędu swojej gminy lub swojego miasta, – wyjaśnia, czemu przestrzeganie zasad etycznych jest ważne w życiu publicznym.	– odszukuje informacje zamieszczane w Biuletynie Informacji Publicznej, – omawia zasady etycznego postępowania urzędników, – tłumaczy konsekwencje łamania zasad etycznych w życiu publicznym, – podaje możliwe skutki łamania zasad etycznych w życiu publicznym.	– analizuje zawartość Biuletynu Informacji Publicznej urzędu swojego miasta, powiatu lub województwa, – wyjaśnia znaczenie aktywności obywatelskiej dla funkcjonowania społeczeństwa.	– proponuje inicjatywy, które warto by zrealizować w okolicy, i wskazuje sposoby ich realizacji.
IV. Wspólnota narodowa
	– wskazuje, jakie więzi łączą jednostkę z ojczyzną i małą ojczyzną, – wymienia i opisuje symbole RP, – podaje sytuacje, w jakich najczęściej wykorzystuje się symbole narodowe, – wylicza wybrane święta narodowe, – przedstawia zasady właściwego zachowania w trakcie uroczystości państwowych, świąt narodowych, wobec symboli narodowych, – odczytuje dane z wykresu.	– wyjaśnia, czym są naród i wspólnota etniczna, – określa, czym jest tożsamość narodowa, – wylicza przykładowe elementy i wartości składające się na polskie dziedzictwo narodowe, – wyszukuje informacje o polskich zabytkach i miejscach wpisanych na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO, – bierze udział w grupowym opracowaniu zagadnienia ochrony polskiego dziedzictwa i pamięci o przeszłości narodu, – uczestniczy w dyskusji o problemie znieważania symboli narodowych.	– wyjaśnia, na czym polega różnica między wspólnotą narodową a etniczną, – analizuje czynniki kształtujące poczucie wspólnoty narodowej i etnicznej, – tłumaczy znaczenie dziedzictwa narodowego, – charakteryzuje elementy i wartości budujące polskie dziedzictwo narodowe, – wylicza najważniejsze polskie święta narodowe i wskazuje wydarzenia historyczne, które są podczas nich upamiętniane.	– wyjaśnia sens bycia Polakiem lub członkiem innej wspólnoty narodowej albo etnicznej, – przytacza historię symboli RP, – ocenia, w jakim stopniu znajomość historii wpływa na rozumienie współczesnej sytuacji narodu polskiego, – wyczerpująco opracowuje zagadnienie ochrony polskiego dziedzictwa i pamięci o przeszłości narodu, – aktywnie uczestniczy w dyskusji o problemie znieważania symboli narodowych i przytacza trafne argumenty.	– wyjaśnia, dlaczego polskie godło w czasach komunizmu wyglądało inaczej niż obecnie, – prezentuje wybrany element polskiego dziedzictwa narodowego i wyjaśnia, na czym polega jego wyjątkowość, – przygotowuje w ciekawej i wyczerpującej formie prezentację na temat polskich zabytków i miejsc wpisanych na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.
	– wyjaśnia, czym jest obywatelstwo, – tłumaczy, do czego służy paszport, – wymienia podstawowe prawa i obowiązki obywatela RP, – podaje przykłady wartości obywatelskich.	– określa, czym jest tożsamość europejska, – podaje definicję narodowości, – podaje przykłady Polek i Polaków, których postępowanie było realizacją wartości obywatelskich, – bierze udział w dyskusji na temat różnych tożsamości społeczno- -kulturowych.	– charakteryzuje więzi łączące obywatela i państwo, – omawia konstytucyjne prawa i obowiązki obywatela RP, – wyjaśnia zagadnienie tożsamości zbiorowej, – wskazuje różnice między obywatelstwem a narodowością, – charakteryzuje wartości obywatelskie i wyjaśnia ich wartość dla społeczeństwa, – aktywnie uczestniczy w dyskusji na temat różnych tożsamości społeczno- -kulturowych.	– tłumaczy zależności między różnymi tożsamościami, – aktywnie uczestniczy w dyskusji na temat różnych tożsamości społeczno- -kulturowych i przytacza trafne argumenty, – uzasadnia konieczność popularyzowania wartości obywatelskich we współczesnym państwie demokratycznym.	– prezentuje sylwetki wybranych wybitnych Polaków i ocenia znaczenie ich dorobku dla pożytku publicznego.
	– wyjaśnia, czym są patriotyzm i patriotyzm lokalny, – wymienia przejawy patriotyzmu, – określa, jakie zachowania składają się na postawę patriotyczną, – wylicza sposoby wyrażania patriotyzmu na co dzień przez uczniów.	– podaje przykłady działań patriotycznych w gospodarce.	– omawia różnice w rozumieniu patriotyzmu dawniej i współcześnie, – określa, w jaki sposób zachowanie młodych ludzi wpływa na los ich ojczyzny.	– analizuje wyniki badań dotyczących rozumienia patriotyzmu, – wyjaśnia znaczenie poszczególnych działań dla polskiej gospodarki.	– przedstawia rolę patriotyzmu we współczesnym świecie.
	– określa różnicę między obywatelami RP a cudzoziemcami, – odczytuje z mapy, gdzie znajdują się największe skupiska mniejszości narodowych i etnicznych w Polsce, – wyjaśnia, czym jest Polonia, – znajduje na mapie państwa, w których występuje najliczniejsza Polonia.	– wyjaśnia, czym są mniejszość narodowa i etniczna, – podaje nazwę języka regionalnego uznanego w polskim prawie, – rozróżnia imigrantów, emigrantów i uchodźców, – tłumaczy, czym jest azyl, – wymienia mniejszości narodowe i etniczne we współczesnej Polsce, – gromadzi informacje na temat inicjatyw kulturalnych podejmowanych przez środowiska mniejszości narodowych i etnicznych w Polsce, – uczestniczy w przygotowaniu projektu dotyczącego koncepcji kampanii informacyjnej popularyzującej dorobek wybranych mniejszości narodowych lub etnicznych mieszkających w Polsce.	– wyjaśnia, na czym polega różnica między mniejszością narodową a etniczną, – tłumaczy, dlaczego uchodźcom przysługują szczególne prawa, – wymienia podstawowe prawa mniejszości w Polsce, – podaje korzyści, jakie niesie dla Polaków poznawanie kultury mniejszości zamieszkujących Polskę.	– przedstawia strukturę ludności zamieszkującej terytorium Polski, – tłumaczy, jakie cechy języka kaszubskiego zadecydowały o uznaniu go za język regionalny, – omawia czynniki przyciągające i wypychające wpływające na migrację, – na podstawie tekstu ustawy podaje kryteria, które decydują w Polsce o uznaniu danej społeczności za mniejszość narodową lub etniczną, – uzasadnia konieczność ochrony prawnej mniejszości narodowych i etnicznych.	– wyjaśnia, co wpłynęło na rozlokowanie skupisk poszczególnych mniejszości narodowych w Polsce, – określa czynniki, które miały wpływ na rozmieszczenie Polonii na świecie, – przygotowuje wystąpienie dotyczące kryzysów uchodźczych na świecie, – opracowuje w ciekawej i wyczerpującej formie prezentację na temat kultury mniejszości narodowych i etnicznych w Polsce, – przyjmuje rolę lidera w prowadzeniu projektu dotyczącego koncepcji kampanii informacyjnej popularyzującej dorobek wybranych mniejszości narodowych lub etnicznych mieszkających w Polsce.
	– tłumaczy, czym jest tolerancja, – rozpoznaje przejawy ksenofobii, w tym rasizmu, szowinizmu i antysemityzmu, – wyjaśnia, czym są hejt i mowa nienawiści.	– wyjaśnia, czym są stereotypy, – podaje definicję nietolerancji, – określa, czym jest ksenofobia, – objaśnia, czym są szowinizm, rasizm i antysemityzm, – wskazuje skutki szowinizmu, rasizmu i antysemityzmu, – tłumaczy, czym jest kosmopolityzm, – podaje definicję Holokaustu, – opracowuje sposoby przeciwdziałania nietolerancji, – bierze udział w dyskusji o granicach tolerancji, – opowiada o swoich wrażeniach po przeczytaniu tekstu źródłowego.	– omawia cechy stereotypu, – przytacza argumenty obalające wybrane stereotypy, – przedstawia konsekwencje braku tolerancji w społeczeństwie, – charakteryzuje przyczyny i skutki ksenofobii, – określa różnice między ksenofobią a kosmopolityzmem, – analizuje tekst źródłowy.	– wskazuje ograniczenia postawy tolerancyjnej i tłumaczy ich przyczyny, – omawia różnice między szowinizmem a nacjonalizmem, – prezentuje konsekwencje upowszechniania się ksenofobii, w tym rasizmu, szowinizmu i antysemityzmu, – formułuje argumenty na poparcie tezy, że walka z brakiem tolerancji jest ważna dla funkcjonowania społeczeństwa, – formułuje argumenty na poparcie tezy, że pogodzenie różnych tożsamości społeczno- -kulturowych jest możliwe, – analizuje tekst źródłowy, omawia problemy w nim poruszone i formułuje swoje stanowisko wobec nich.	– omawia wpływ skrajnych postaw na historię XX w.
V. Polska państwem demokratycznym
	– określa, czym jest państwo, – podaje cechy państwa, – wymienia nazwy współczesnych ustrojów politycznych (demokracja, autorytaryzm, totalitaryzm).	– wylicza podstawowe funkcje państwa, – rozróżnia funkcje wewnętrzne i zewnętrzne państwa, – wskazuje różnicę między monarchią a republiką, – podaje główne różnice między demokracją, autorytaryzmem a totalitaryzmem, – wymienia zasady, na których opiera się funkcjonowanie demokracji, – wyjaśnia, czym się różni demokracja bezpośrednia od pośredniej, – wymienia podstawowe formy demokracji bezpośredniej, – wskazuje na mapie Europy monarchie i republiki, – określa korzyści, jakie daje obywatelom ustrój demokratyczny, – bierze udział w dyskusji na temat możliwości życia w Polsce bez władzy państwowej.	– wskazuje różnice między narodem a państwem, – omawia znaczenie suwerenności i przymusowości państwa, – charakteryzuje poszczególne funkcje wewnętrzne i zewnętrzne państwa, – tłumaczy, czym jest demokracja konstytucyjna, – wyjaśnia i omawia zasady, na których opiera się funkcjonowanie demokracji, – wyjaśnia zasadę suwerenności narodu, – podaje przykłady spraw, które mogą zostać poddane pod referendum lub stać się przedmiotem konsultacji społecznych, – wskazuje wady i zalety demokracji bezpośredniej i pośredniej, – aktywnie uczestniczy w dyskusji na temat możliwości życia w Polsce bez władzy państwowej.	– uzasadnia potrzebę realizowania przez państwo funkcji zewnętrznych, – analizuje różnice między demokracją, autorytaryzmem a totalitaryzmem w obszarach władzy, praw obywateli, wolności słowa i mediów oraz ideologii państwowej, – aktywnie uczestniczy w dyskusji na temat możliwości życia w Polsce bez władzy państwowej, prezentuje stanowisko swojej grupy i przytacza trafne argumenty.	– ocenia stan demokracji w państwie i uzasadnia swoje zdanie, – określa, jak zmieniła się liczba monarchii i republik w Europie w ciągu ostatnich 200 lat, – wyjaśnia, dlaczego większość państw demokratycznych rzadko wykorzystuje model bezpośredni, – ocenia, która historyczna forma demokracji jest najbardziej zbliżona do dzisiejszego ustroju demokratycznego.
	– określa znaczenie konstytucji w państwie, – wymienia główne rodzaje władzy państwowej, – opisuje konstrukcję tekstu Konstytucji RP.	– wyjaśnia, czym jest państwo prawa, – tłumaczy, czym są akty prawne, i podaje ich główne rodzaje, – wskazuje główne aspekty określone w konstytucji, – podaje, jaką funkcję pełni Trybunał Konstytucyjny, – wylicza podstawowe zasady ustroju Polski zawarte w Konstytucji RP, – wymienia wartości, do których odwołuje się preambuła Konstytucji RP, – odnajduje w Konstytucji RP rozdziały, w których zostały opisane wolności, prawa i obowiązki obywateli, – znajduje potrzebne informacje we fragmencie ustawy o referendum ogólnokrajowym, – wymienia sprawy, które mogą być poddane pod referendum ogólnokrajowe, – uczestniczy w przygotowaniu prezentacji na temat historii polskich konstytucji.	– tłumaczy zasadę konstytucjonalizmu, – określa znaczenie zasady trójpodziału władzy i równowagi władz dla funkcjonowania demokracji, – wyjaśnia, dlaczego w republikach obowiązuje zakaz sprawowania dziedzicznej i dożywotniej władzy, – wymienia rozdziały Konstytucji RP, – charakteryzuje poszczególne zasady ustroju RP zawarte w Konstytucji RP.	– omawia hierarchię aktów prawnych w Polsce, – opisuje procedurę zmiany konstytucji i wyjaśnia, z jakiego powodu jest ona szczególna, – interpretuje artykuły Konstytucji RP dotyczące referendum ogólnokrajowego, – wskazuje, które opisane w Konstytucji RP wolności, prawa i obowiązki obywateli uważa za najważniejsze, i uzasadnia swoje zdanie.	– przygotowuje w ciekawej i wyczerpującej formie prezentację na temat historii polskich konstytucji.
	– określa, jakie organy pełnią w Polsce władzę ustawodawczą, – podaje skład polskiego parlamentu, – wymienia podstawowe kompetencje Sejmu i Senatu RP, – odczytuje dane z wykresu dotyczącego aktywności ustawodawczej sejmu.	– wyjaśnia, jak Sejm i Senat RP podejmują decyzje, kto kieruje pracami obu izb oraz ile trwa kadencja posłów i senatorów, – tłumaczy, czym jest immunitet, – wylicza główne zasady wyborów do Sejmu i Senatu RP, – wymienia główne etapy procesu ustawodawczego, – określa, kto w Polsce może wystąpić z inicjatywą ustawodawczą, – wyjaśnia, jakie uprawnienia w trakcie prac nad ustawą posiada prezydent, – wyszukuje informacje o ugrupowaniach politycznych, które mają swoje kluby lub koła w sejmie, przyporządkowuje je do koalicji i opozycji.	– tłumaczy, jak w pracy parlamentu przejawia się zasada przedstawicielstwa, – wskazuje, czym wyróżnia się Zgromadzenie Narodowe, – omawia kompetencje Sejmu i Senatu RP, – charakteryzuje poszczególne zasady wyborów do Sejmu i Senatu RP, – analizuje wykres dotyczący aktywności ustawodawczej Sejmu RP  i dokonuje potrzebnych obliczeń, – na podstawie odpowiednich artykułów Konstytucji RP odpowiada, w jakich sytuacjach obraduje Zgromadzenie Narodowe, – wyjaśnia, jakie znaczenie w państwie demokratycznym ma aktywność wyborcza obywateli.	– opisuje funkcjonowanie Sejmu i Senatu RP z uwzględnieniem działalności klubów i kół poselskich tworzących koalicję i opozycję, – wyjaśnia znaczenie immunitetu dla funkcjonowania władzy ustawodawczej, – wskazuje różnice w organizacji wyborów do Sejmu i Senatu RP, – omawia proces ustawodawczy, – porównuje role Sejmu i Senatu RP w procesie ustawodawczym, – wyjaśnia rolę Trybunału Konstytucyjnego w procesie ustawodawczym, – bierze udział w dyskusji na temat ograniczania prawa do głosowania i kandydowania w wyborach parlamentarnych, – wymienia skutki, jakie niesie dla państwa i społeczeństwa niska frekwencja wyborcza.	– wyjaśnia, czym zajmują się komisje sejmowe, Prezydium Sejmu RP i Konwent Seniorów, – aktywnie uczestniczy w dyskusji na temat ograniczania prawa do głosowania i kandydowania w wyborach parlamentarnych i przedstawia trafne argumenty. – przygotowuje w ciekawej formie prezentację na temat historii polskiego parlamentu.
	– określa, jakie organy pełnią w Polsce władzę wykonawczą, – wymienia podstawowe kompetencje Prezydenta RP, – wyjaśnia, kim jest premier i czym jest Rada Ministrów, – podaje, czym zajmuje się rząd, – odczytuje dane z tabel dotyczących frekwencji w wyborach parlamentarnych i prezydenckich, – gromadzi informacje o składzie osobowym urzędującej Rady Ministrów (imię i nazwisko premiera i ministra odpowiedzialnego za sprawy edukacji).	– przedstawia główne zasady wyboru Prezydenta RP, – omawia kompetencje Prezydenta RP, – wyjaśnia, jak są powoływani premier i Rada Ministrów, – omawia kompetencje rządu, – wylicza Prezydentów RP po 1989 r., – określa, za kadencji którego prezydenta uchwalono Konstytucję RP, – odszukuje w internecie wiadomości na temat decyzji obecnego rządu, które wpłynęły na życie jego rodziny, – bierze udział w ćwiczeniu dotyczącym przygotowywania reform przez ministrów, – znajduje informacje o działaniach obecnego Prezydenta RP związanych z polityką wewnętrzną i zagraniczną kraju.	– omawia poszczególne kompetencje Prezydenta RP z podziałem na politykę wewnętrzną i zagraniczną, – opisuje procedurę tworzenia rządu, – charakteryzuje poszczególne kompetencje rządu, – określa, w jaki sposób współdziałają rząd i prezydent, – analizuje dane zebrane w tabelach dotyczących frekwencji w wyborach parlamentarnych i prezydenckich, – aktywnie uczestniczy w ćwiczeniu dotyczącym przygotowywania reform przez ministrów.	– wyjaśnia związek funkcjonowania urzędu Prezydenta RP z republikańską formą rządów, – tłumaczy, na jakich zasadach działają wotum zaufania i wotum nieufności, – określa, na czym polega zasada kontrasygnaty, – tłumaczy, czym jest Rada Gabinetowa, – wyjaśnia, dlaczego jest potrzebne poparcie większości sejmowej dla Rady Ministrów i premiera, – omawia trzy kroki w procedurze powoływania Rady Ministrów (na podstawie artykułów Konstytucji RP), – aktywnie uczestniczy w ćwiczeniu dotyczącym przygotowywania reform przez ministrów, przyjmuje rolę lidera grupy.	– omawia okoliczności przywrócenia urzędu prezydenta w Polsce, – aktywnie uczestniczy w ćwiczeniu dotyczącym przygotowywania reform przez ministrów, przyjmuje rolę lidera grupy i jako minister wygłasza przemówienie oraz przytacza trafne argumenty.
	– określa, jakie organy pełnią w Polsce władzę sądowniczą, – wyjaśnia, co nazywamy wymiarem sprawiedliwości, – przedstawia rolę sędziów, – tłumaczy, kim są prokurator, obrońca i obrońca z urzędu.	– podaje zasady działania sądów, – wymienia zadania trybunałów, – na podstawie tekstu źródłowego przytacza przykłady spraw, którymi zajmują się współczesne sądy, – wyjaśnia, jakie znaczenie ma dla obywateli dwuinstancyjność postępowania sądowego, – odszukuje informacje na temat ostatniego orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, – bierze udział w dyskusji na temat immunitetów sędziowskich.	– przedstawia zasady działania sądów, – wyjaśnia znaczenie zasad bezstronności i niezawisłości sędziów oraz ich immunitetu i nieusuwalności, – tłumaczy, kim jest ławnik, – analizuje tekst źródłowy, na jego podstawie wyjaśnia określenie rządy sędziów, – wskazuje różnice między wymiarem sprawiedliwości a władzą sądowniczą, – aktywnie uczestniczy w dyskusji na temat immunitetów sędziowskich i przytacza trafne argumenty.	– opisuje salę rozpraw w procesie karnym, – charakteryzuje działania Trybunału Konstytucyjnego i Trybunału Stanu, – wyjaśnia rolę Trybunału Konstytucyjnego w państwie demokratycznym, – odszukuje informacje na temat sporu o reformę sądownictwa i ustala, jakich kwestii on dotyczył, – analizuje tekst źródłowy, na jego podstawie omawia wpływ sędziów na sferę polityki i życia społecznego.	– objaśnia, czego dotyczyło ostatnie orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego.
	– wyjaśnia, czym są partie polityczne, – wymienia rodzaje partii politycznych, – podaje elementy kampanii wyborczej partii, – wylicza systemy partyjne.	– przedstawia zawartość programu politycznego partii, – określa, w jaki sposób partie dążą do osiągnięcia swoich celów, – przedstawia systemy partyjne, – tłumaczy, czym są koalicja i opozycja w parlamencie, – wymienia nazwy największych polskich partii politycznych, – wyjaśnia, czym jest statut partii, – wyszukuje potrzebne informacje w tekście ustawy o partiach politycznych.	– omawia funkcje partii politycznych, – opisuje partie prawicowe, centrowe i lewicowe, – tłumaczy znaczenie kampanii wyborczej dla funkcjonowania partii, – charakteryzuje systemy partyjne, wskazuje wady i zalety każdego z nich, – tłumaczy, jak utworzyć partię polityczną, – analizuje tekst ustawy o partiach politycznych, – podaje nazwy partii politycznych, których przedstawiciele zasiadają w izbie niższej obecnej kadencji, – przygotowuje notatkę na temat jednej z partii politycznych reprezentowanych w Sejmie RP.	– opisuje działalność partii w państwie demokratycznym, – podaje przykłady działań podejmowanych przez wybraną partię polityczną reprezentowaną w Sejmie RP.	– charakteryzuje polską scenę polityczną.
	– tłumaczy, czym są organizacje pozarządowe, i podaje ich główne rodzaje, – określa, czym jest wolontariat, i przytacza przykłady działań wolontariuszy, – wymienia korzyści wynikające z pracy w wolontariacie, – podaje przykłady ogólnopolskich organizacji młodzieżowych, – odczytuje dane statystyczne z wykresu.	– wyjaśnia, co oznacza prawo do swobodnego zrzeszania się, – przytacza przykłady działań organizacji pozarządowych, – wymienia cele działalności ogólnopolskich organizacji młodzieżowych, – wylicza przykładowe działania podejmowane przez związki zawodowe, – odszukuje informacje o organizacjach pozarządowych, które funkcjonują w najbliższej okolicy, – uczestniczy w przygotowaniu projektu dotyczącego założenia stowarzyszenia, – uczestniczy w przygotowaniu projektu dotyczącego akcji wolontariackiej.	– wyjaśnia, jaką rolę w państwie demokratycznym odgrywa zasada swobodnego zrzeszania się, – tłumaczy, czym jest społeczeństwo obywatelskie, – charakteryzuje działalność organizacji pozarządowych, – wskazuje różnice między stowarzyszeniem a fundacją, – charakteryzuje rodzaje wolontariatu, – określa, jakie działania trzeba podjąć, aby zostać wolontariuszem.	– omawia poszczególne obszary działalności organizacji pozarządowych, – wyjaśnia, czym jest organizacja pożytku publicznego i w jaki sposób można wspomóc jej działalność, – uzasadnia konieczność angażowania się w działania organizacji pozarządowych, – na podstawie analizy danych statystycznych z wykresu wskazuje obszar, w którym organizacje pozarządowe powinny być bardziej aktywne, i uzasadnia swoje zdanie, – wyjaśnia, jak rozumie słowa Tadeusza Kotarbińskiego.	– omawia rolę NSZZ „Solidarność” w najnowszej historii, – odpowiada, czy międzynarodowe organizacje pozarządowe powinny wpływać na władze danego kraju, i przytacza trafne argumenty, – opowiada o swoich doświadczeniach z pracy wolontariackiej, – przygotowuje w ciekawej i wyczerpującej formie prezentację o organizacjach pozarządowych, które funkcjonują w najbliższej okolicy, – przyjmuje rolę lidera w prowadzeniu projektu dotyczącego założenia stowarzyszenia, – przyjmuje rolę lidera w prowadzeniu projektu dotyczącego akcji wolontariackiej.
	– wyjaśnia, czym jest opinia publiczna, – wymienia rodzaje mass mediów, – wskazuje różnice między mediami komercyjnymi a publicznymi, – objaśnia, czym są fake newsy i bańki informacyjne, – odróżnia fakty od opinii i komentarzy.	– określa, do czego służą sondaże, – tłumaczy, czym jest wolność słowa, – wylicza funkcje mediów, – podaje zalety i wady mediów społecznościowych, – wymienia główne zasady etyki dziennikarskiej, – określa, czym jest kampania społeczna, – podaje definicję spotu wyborczego, – wskazuje pozytywne i negatywne skutki rozwoju środków masowego przekazu dla społeczeństwa, – porównuje sposób przedstawienia jednego wydarzenia w artykułach z kilku źródeł i oddziela fakty od opinii, – gromadzi materiały dotyczące wybranej kampanii społecznej, – wskazuje funkcje mediów przejawiające się w stronach internetowych, które odwiedza, – znajduje informacje na temat wyników wybranego badania opinii publicznej.	– wyjaśnia znaczenie środków masowego przekazu dla wolności słowa, – omawia funkcje sondaży, – opisuje specyfikę mediów jednokierunkowych i interaktywnych, – opowiada o poszczególnych funkcjach mediów, – przedstawia rolę mediów społecznościowych w demokracji, – podaje przykłady fake newsów i uzasadnia swój wybór, – omawia zasady pracy i postępowania dziennikarzy, – opisuje obszary tematyczne kampanii społecznych, – sporządza notatkę z wybranego badania opinii publicznej.	– przytacza argumenty na poparcie tezy, że wolność słowa i wolne media są fundamentem demokracji, – charakteryzuje misję mediów publicznych, – omawia przykłady pozytywnego i negatywnego wpływu mediów społecznościowych na demokrację, – uzasadnia konieczność przestrzegania zasad etyki dziennikarskiej, – wyjaśnia rolę opinii i komentarzy w demokratycznych mediach, – bada sposób ukazania jednego wydarzenia w artykułach z kilku źródeł, oddziela fakty od opinii i przedstawia wnioski, – uzasadnia konieczność oddzielania faktów od opinii.	– ocenia, jak często na jego poglądy, decyzje i wybory mają wpływ media społecznościowe, – przygotowuje w ciekawej i wyczerpującej formie prezentację na temat wybranej kampanii społecznej, dokonuje analizy zastosowanych w niej środków.
VI. Sprawy międzynarodowe
	– wyjaśnia, czym są polityka zagraniczna i współpraca międzynarodowa, – rozwija skrót ONZ, – przytacza przykłady inicjatyw ONZ, – podaje pełną nazwę NATO, – wymienia przykłady działań NATO, – odczytuje z mapy nazwy państw członkowskich NATO, – odczytuje dane z wykresu prezentującego wyniki badań opinii publicznej.	– wskazuje przejawy realizacji przez państwo polityki zagranicznej, – wymienia podstawowe zadania ambasadora i konsula, – wylicza główne cele i działania ONZ, – tłumaczy, czemu służą misje pokojowe ONZ, – określa najważniejsze cele NATO, – przytacza przykłady aktywności Polski w ONZ i NATO, – odszukuje informacje o przypadku zastosowania weta w czasie obrad Rady Bezpieczeństwa ONZ, – ocenia, czy ONZ odgrywa ważną rolę we współczesnym świecie, i uzasadnia swoje zdanie, – znajduje wiadomości o trzech operacjach NATO przeprowadzonych po 2000 r.	– omawia znaczenie współpracy międzynarodowej dla pokoju na świecie, – charakteryzuje rolę ambasadora i konsula w polityce zagranicznej, – podaje czas i okoliczności powstania ONZ, – określa, ilu członków liczy ONZ, – wymienia główne organy ONZ, – opisuje genezę NATO, – podaje nazwę głównego organu NATO, – wskazuje na mapie państwa członkowskie NATO z uwzględnieniem kolejnych etapów powiększania się organizacji – wylicza wybrane ugrupowania międzynarodowe, do których należy Polska.	– określa rolę organizacji międzynarodowych na arenie światowej, – wyjaśnia, jaką rolę odgrywa NATO w polityce obronnej państwa polskiego, – omawia wybrane ugrupowania międzynarodowe, do których należy Polska, – opracowuje notatkę o trzech operacjach NATO przeprowadzonych po 2000 r. z uwzględnieniem ich celów i uczestników.	– analizuje wyniki badań opinii publicznej, formułuje wnioski, określa przyczyny zaobserwowanych zjawisk, wyraża własną opinię na wskazany temat i uzasadnia odpowiedź, – znajduje informacje o protestach przed ambasadami różnych krajów, omawia to zjawisko i przedstawia swoje zdanie na ten temat, – ocenia, jaki wpływ ma prawo weta w Radzie Bezpieczeństwa ONZ na skuteczność działań tego organu, – przygotowuje w ciekawej i wyczerpującej formie prezentację na temat najważniejszych działań Polski w strukturach ONZ i NATO.
	– podaje datę i miejsce utworzenia Unii Europejskiej, – wylicza najważniejsze zadania UE, – odpowiada, czym jest euro, – odczytuje z mapy nazwy państw członkowskich UE.	– wymienia główne przyczyny integracji europejskiej, – na podstawie mapy podaje nazwę państwa, które przystąpiło do UE później niż Polska, – wylicza nazwy głównych organów Unii Europejskiej, – odszukuje w Deklaracji Schumana potrzebne informacje, – bierze udział w pracy zespołu rozważającego dwie koncepcje rozwoju Unii Europejskiej, – uczestniczy w przygotowaniu projektu dotyczącego obchodów Dnia Europejskiego, – gromadzi materiały dotyczące brexitu, – bierze udział w dyskusji na temat skutków brexitu.	– omawia główne etapy integracji europejskiej, – opisuje okoliczności powstania Unii Europejskiej, – wskazuje na mapie państwa członkowskie UE, uwzględniając kolejne etapy rozszerzania organizacji, – wymienia podstawowe uprawnienia głównych organów Unii Europejskiej, – analizuje tekst Deklaracji Schumana, – podaje praktyczne przykłady realizacji celów UE, – analizuje materiały dotyczące brexitu.	– wskazuje wady i zalety procesu integracji europejskiej, – podaje nazwy trzech wspólnot europejskich, – omawia uprawnienia głównych organów Unii Europejskiej, – analizuje tekst Deklaracji Schumana i określa, jak zmieniła się sytuacja w Europie od czasów autora, – aktywnie uczestniczy w pracy zespołu rozważającego dwie koncepcje rozwoju Unii Europejskiej, przedstawia trafne argumenty, uzasadnia swoje stanowisko, – aktywnie uczestniczy w dyskusji na temat brexitu i przytacza trafne argumenty.	– omawia główne zagadnienia i problemy funkcjonowania UE, – aktywnie uczestniczy w pracy zespołu rozważającego dwie koncepcje rozwoju Unii Europejskiej, organizuje głosowanie i podsumowuje jego wyniki, – przyjmuje rolę lidera w prowadzeniu projektu dotyczącego obchodów Dnia Europejskiego.
	– podaje datę wejścia Polski do UE i określa sposób, w jaki Polacy podjęli decyzję, – wskazuje główne korzyści, które wynikły dla Polski, jej obywateli i polskich firm z przystąpienia do UE, – szuka informacji do broszury o sposobach wykorzystywania funduszy unijnych w swojej gminie lub swoim mieście.	– wylicza podstawowe prawa obywatela UE, – wymienia cztery najważniejsze zasady europejskiego rynku wewnętrznego, – przedstawia podstawowe korzyści związane z obecnością Polski w Unii Europejskiej dla pracowników i osób podróżujących, – określa źródła funduszy unijnych i główne kierunki ich dysponowania, – gromadzi informacje na temat inicjatyw polskiego rządu zgłoszonych na forum Unii Europejskiej.	– omawia przygotowania Polski do przystąpienia do UE, – charakteryzuje poszczególne prawa obywatela UE, – przedstawia znaczenie zasad europejskiego rynku wewnętrznego, – tłumaczy, czym jest i jak działa strefa Schengen, – wylicza cele, na które są w Polsce przeznaczane dotacje unijne, – podaje przykłady wykorzystania przez Polskę funduszy unijnych, – redaguje broszurę o sposobach wykorzystywania funduszy unijnych w swojej gminie lub swoim mieście, – sporządza notatkę na temat jednej z inicjatyw polskiego rządu zgłoszonych na forum Unii Europejskiej.	– wskazuje koszty przynależności Polski do UE, – przedstawia negatywne skutki swobodnego przepływu osób, – omawia przeznaczenie poszczególnych rodzajów funduszy unijnych.	– ocenia proces integracji Polski z Unią Europejską, – rozważa, jakie mogą być konsekwencje wychodzenia kolejnych krajów z UE, – przygotowuje w ciekawej i wyczerpującej formie prezentację na temat inicjatyw unijnych skierowanych do młodych ludzi.
	– wyjaśnia, czym jest globalizacja, – przytacza przykłady globalizacji z codziennego życia, – podaje przykłady pomocy dla krajów rozwijających się, – tłumaczy, czym jest zjawisko ocieplania klimatu, – podaje główne różnice między sytuacją w krajach Północy i Południa.	– wylicza główne skutki globalizacji, – określa, z czego wynika podział na kraje rozwinięte i rozwijające się, – wskazuje główny kierunek migracji, – wylicza główne zagrożenia i wyzwania XXI w., – bierze udział w dyskusji o wyzwaniach związanych z migracją, – opracowuje notatkę o wybranej polskiej organizacji pozarządowej, która pomaga mieszkańcom państw rozwijających się, – przygotowuje plakat przestrzegający przed skutkami zmian klimatu, – uczestniczy w pracach nad prezentacją na temat najbiedniejszych państw świata, – bierze udział w dyskusji dotyczącej wpływu światowych problemów na niego i jego rówieśników.	– charakteryzuje zjawiska globalizacji i amerykanizacji kultury, – tłumaczy, czym jest konsumpcjonizm, – tłumaczy, na czym polegają pomoc rozwojowa i pomoc humanitarna, – charakteryzuje zmiany klimatu i określa ich skutki.	– omawia pozytywne i negatywne skutki globalizacji w różnych dziedzinach, – przedstawia sytuację krajów rozwiniętych i rozwijających się, – uzasadnia konieczność udzielania pomocy humanitarnej, – wyjaśnia, czym jest grupa G7, – omawia problemy związane z migracją, – omawia główne zagrożenia i wyzwania XXI w.	– proponuje, w jaki sposób młodzi ludzie mogą dbać o środowisko, – wyjaśnia, czym jest Młodzieżowy Strajk Klimatyczny, – przedstawia sylwetkę Grety Thunberg, – aktywnie uczestniczy w dyskusji o wyzwaniach związanych z migracją, przytacza trafne argumenty, proponuje sposoby rozwiązania problemu, – znajduje informacje o inicjatywach na rzecz osób potrzebujących z krajów Południa, w które mogą się zaangażować młodzi ludzie, – opracowuje reportaż dotyczący zmian klimatu, – przygotowuje w ciekawej i wyczerpującej formie prezentację na temat najbiedniejszych państw świata, – aktywnie uczestniczy w dyskusji na temat wpływu światowych problemów na niego i jego rówieśników oraz przytacza trafne argumenty.
	– podaje główne przyczyny konfliktów zbrojnych, – wyjaśnia, czym jest ludobójstwo, – przytacza przykłady działań terrorystycznych, – odczytuje z mapy informacje o wybranych współczesnych konfliktach na świecie, – odczytuje wyniki badań opinii publicznej dotyczących zagrożenia terroryzmem w Polsce.	– tłumaczy, na czym polega terroryzm, – wymienia skutki terroryzmu, – określa skutki konfliktów, – odszukuje informacje na temat cyberterroryzmu, – znajduje w internecie wiadomości o zbrodniach ludobójstwa popełnionych w XX w., – bierze udział w pracy zespołu mającej na celu zaproponowanie sposobu zakończenia jednego ze współczesnych konfliktów zbrojnych.	– omawia przyczyny i rodzaje konfliktów, – przedstawia źródła i rodzaje terroryzmu, – na podstawie mapy charakteryzuje wybrane współczesne konflikty na świecie, – analizuje wyniki badań opinii publicznej dotyczących zagrożenia terroryzmem w Polsce i ocenia, jak poglądy Polaków na ten problem kształtują się obecnie, – omawia zagrożenia wynikające z cyberterroryzmu dla współczesnych państw i społeczeństw, – aktywnie uczestniczy w pracy zespołu mającej na celu zaproponowanie sposobu zakończenia jednego ze współczesnych konfliktów zbrojnych.	– wyjaśnia, dlaczego walka ze współczesnym terroryzmem jest trudna, – redaguje notatkę na temat zamachów terrorystycznych przeprowadzonych w Europie w XXI w. – aktywnie uczestniczy w pracy zespołu mającej na celu zaproponowanie sposobu zakończenia jednego ze współczesnych konfliktów zbrojnych, przedstawia trafne argumenty.	– opowiada o zamachu na World Trade Center, – przygotowuje prezentację dotyczącą konfliktu na Ukrainie, – aktywnie uczestniczy w pracy zespołu mającej na celu zaproponowanie sposobu zakończenia jednego ze współczesnych konfliktów zbrojnych, podaje konkretne propozycje i przedstawia trafne argumenty.